ก่อนจะก้าวต่อ…

จากการขับเคลื่อนงานต่อเนื่องกว่า 2 ปี ของโครงการหนุนเสริมวิชาการและติดตามตัวแบบความร่วมมือระดับท้องถิ่นเพื่อสร้างโอกาสการเรียนรู้สำหรับเยาวชนและประชากรวัยแรงงานนอกระบบ โดยสมาคมมหาวิชชาลัยดอนแก้วสร้างสุข พร้อมด้วยภาคีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 7 แห่งจากทั่วประเทศ ร่วมกับ กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ขับเคลื่อนการสร้างโอกาสการเรียนรู้ พัฒนาทักษะและสนับสนุนการศึกษาเรียนรู้ตามความต้องการของเยาวชนและวัยแรงงานนอกระบบ

โดย ดร.อิทธิพล มาชื่น ผู้จัดการโครงการฯ กล่าวว่า ในช่วงปีแรกได้มุ่งเน้นการขับเคลื่อนงานใน 5 เรื่อง และมีความเชื่อมั่นในศักยภาพของพื้นที่ว่ามีความพร้อมดังนี้ ‘พร้อมที่หนึ่ง’ คือ ความสามารถในการเข้าใจ และเข้าถึงกลุ่มเป้าหมาย ซึ่งนับว่าเป็นความพร้อมและจุดเริ่มต้นที่สำคัญ

‘พร้อมที่สอง’ คือ ข้อมูล ระบบข้อมูลและกระบวนการทำข้อมูลที่นำไปสู่การวางแผนให้กับกลุ่มเป้าหมาย การทำแผนให้กับองค์กรชุมชน และการทำแผนร่วมกับพื้นที่ในการขับเคลื่อนงานร่วมกัน ‘พร้อมที่สาม’ คือ กลไกสร้างความร่วมมือ ‘พร้อมที่สี่’ คือ รูปแบบการเรียนรู้ที่หลากหลายและยืดหยุ่น และ ‘พร้อมที่ห้า’ คือ การเชื่อมต่อ ส่งต่อ ในระดับอำเภอระดับจังหวัด หรือหน่วยงานเชิงยุทธศาสตร์ต่างๆ

อย่างไรก็ตาม ลักษณะการดำเนินงานที่ผ่านมาได้แบ่งเป็น 3 ระยะ ดังนี้ โดยในระยะแรก จะมุ่งเน้นการทำงานพัฒนาระบบการจัดการของพื้นที่ หากพื้นที่มีระบบจัดการที่ดีและเข้มแข็ง หลังจากนั้นไม่ว่าจะขับเคลื่อนงานในประเด็นใด ก็จะสามารถทำงานร่วมกันได้อย่างไร้รอยต่อ สำหรับ ระยะที่สอง จะมุ่งเน้นการสร้างรูปธรรม ในการทำงานกับกลุ่มเป้าหมาย และครอบครัวของกลุ่มเป้าหมาย รวมถึงการทำงานกับคนทำงาน เช่น ในหลายพื้นที่มีการทำงานร่วมกับครู ผู้ใหญ่ใจดีในชุมชน หรือทีมงานภาคส่วนต่าง ๆ เนื่องจากรูปธรรมจากการทำงานนั้นจะส่งต่อความเชื่อมั่นและความไว้วางใจทั้งจากกลุ่มเป้าหมาย และภาคีเครือข่ายภาคส่วนต่าง ๆ และสำหรับการทำงานในระยะที่สาม จะเป็นการขยายผลในพื้นที่ของตนเอง ขยายผลในพื้นที่ตำบลใกล้เคียง และการขยายผลในเชิงนโยบาย ขยับไปสู่การขยายผลในระดับอำเภอระดับจังหวัด หรืออื่น ๆ ต่อไป

ทั้งนี้ บทเรียนจากการขับเคลื่อนงานต่อเนื่องสามารถสรุปประเด็นสำคัญได้ 5 เรื่อง คือประเด็นแรก “การพัฒนาคน” ทั้งกลุ่มเป้าหมาย และคนทำงาน ซึ่งหากในกระบวนการทำงานไม่พัฒนาคนควบคู่ไปด้วย ก็อาจจะไม่เกิดความยั่งยืน ดังนั้นจึงต้องพัฒนาทั้งคนและพัฒนาระบบไปพร้อมกัน รวมทั้งการทบทวนว่าระบบต่าง ๆ ที่มีอยู่แล้ว และเกี่ยวข้องกันจะสามารถนำมาเชื่อมโยงและทำงานร่วมกันได้อย่างไร ที่สำคัญระบบนั้นต้องสามารถพัฒนาคนได้ด้วยเปรียบเสมือนวงจรของการพัฒนาอย่างต่อเนื่องและยั่งยืน “พัฒนาคน คนพัฒนาระบบ และระบบสามารถพัฒนาคนได้” เหล่านี้คือมิติที่มีการขับเคลื่อนงานร่วมกันมาอย่างต่อเนื่อง

ประเด็นที่สอง คือเป้าหมายสำคัญ โดยใช้การศึกษาเรียนรู้เป็นเครื่องมือพัฒนาให้กลุ่มเป้าหมายหรือผู้คนในชุมชนสามารถ “อยู่ได้และอยู่ดี” ทั้งนี้คำว่า ‘อยู่ได้’ หมายถึง ดำรงชีวิตอยู่ได้ ‘อยู่ดี’ หมายถึง ชีวิตที่อยู่อย่างมีมาตรฐาน มีคุณภาพ และมีคุณค่า ไม่ใช่การอยู่ตามอัตภาพ ดังนั้น การทำงานกับเด็กและเยาวชนในหลายพื้นที่อาจจะไม่ได้มุ่งเน้นเรื่องวุฒิการศึกษา หรือการเข้าสู่ระบบการศึกษาเท่านั้น แต่ให้ความสำคัญกับการส่งเสริมให้เกิดทักษะเพื่อการประกอบอาชีพ และดำรงชีวิตอย่างมีคุณภาพ และความเป็นอยู่ที่ดีในสังคมด้วย

ประเด็นที่สาม คือเรื่องของ “นิเวศ” เนื่องจากการขับเคลื่อนงานที่ผ่านมาในหลายพื้นที่อาจไม่ได้มองเรื่องการศึกษาเพียงอย่างเดียว เพราะในความเป็นจริงยังมีเรื่องราวอีกหลายมิติ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคล การรวมกลุ่ม องค์กร กายภาพ โครงสร้างทางสังคม ทัศนคติ ความเชื่อ มุมมองในการให้คุณค่าคน รวมถึงทุนทรัพยากรต่าง ๆ เหล่านี้เกี่ยวข้องทั้งหมด ดังนั้น ในการทำงานจำเป็นต้องให้ความสำคัญกับนิเวศในบริบทนั้น ๆ ด้วย

ประเด็นที่สี่ คือ เงื่อนไข กรอบ และข้อติดขัดในการทำงาน ซึ่งเกิดคำถามสำคัญที่ชวนให้เกิดการทบทวนว่า การที่ไม่สามารถจัดการได้ หรือไม่สามารถหลุดจากกรอบ หรือข้อติดขัดได้นั้น เป็นเพราะคนทำงาน “ไม่รู้” วิธีแก้ไข หรือเพราะ “รู้” แต่ไม่กล้าพาตัวเองก้าวออกมาจากกรอบ ไม่ยอมจัดการเงื่อนไขนั้น หรือเป็นเพราะ “รู้มากไป” จึงทำไม่ได้เพราะกลัวว่าจะผิดพลาด หรือโดนตรวจสอบในภายหลัง

และ ประเด็นสุดท้าย ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งคือ “การจัดการเชิงพื้นที่” เพื่อให้มีระบบ กลไก เตรียมพร้อมสำหรับสนับสนุนการทำงานเชิงประเด็น เพราะการทำงานเรื่องการศึกษา การเรียนรู้ เป็นงานเชิงประเด็นที่มีการทำงานกับกลุ่มเป้าหมายซึ่งเป็นเด็กเยาวชนนอกระบบการศึกษา และเด็กเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา ซึ่งเป็นงานเชิง Popularity-based แต่คำถามสำคัญก็คือ งานเชิงพื้นที่ หรือ Area-based ที่ขับเคลื่อนกันมานั้น มีความเข้มแข็งพร้อมแล้วหรือยังที่จะรับมือการทำงานเชิงประเด็นต่าง ๆ ต่อไป ซึ่งทั้งหมดนี้เป็นประเด็นสำคัญที่มีการขับเคลื่อนงานร่วมกันมาอย่างต่อเนื่อง