กสศ.ร่วมสร้าง “ระบบนิเวศการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น” เพื่อวัยแรงงานนอกระบบและครัวเรือนยากจน…

กสศ. ผนึกกำลัง “หุ้นส่วนการศึกษา” ภาคส่วนต่าง ๆ เข้ามาร่วมเป็น “หน่วยจัดการเรียนรู้” หน้าที่เป็น Change Agent ระดับชุมชน ตำบล หรืออำเภอ ร่วมแก้ปัญหาครัวเรือนยากจนข้ามรุ่น ผ่านโครงการส่งเสริมการเรียนรู้สำหรับประชากรวัยแรงงานนอกระบบและครัวเรือนที่มีแนวโน้มกลายเป็นครัวเรือนยากจนข้ามรุ่น

“โครงการส่งเสริมการเรียนรู้สำหรับประชากรวัยแรงงานนอกระบบและครัวเรือนที่มีแนวโน้มกลายเป็นครัวเรือนยากจนข้ามรุ่น ปี 2569” เป็นหนึ่งในภารกิจท้าทายของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ที่ผนึกกำลัง “หุ้นส่วนการศึกษา” ภาคส่วนต่าง ๆ เข้ามาร่วมเป็น “หน่วยจัดการเรียนรู้” อาทิ องค์กรชุมชน มูลนิธิ องค์กรสาธารณประโยชน์ กิจการเพื่อสังคม ธุรกิจเพื่อสังคม สถาบันการศึกษา องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น วิสาหกิจชุมชน ศูนย์ปราชญ์ ศูนย์การเรียน องค์กรเอกชน หน่วยงานหรือองค์กรที่มีแนวคิดมุ่งส่งเสริมการเรียนรู้สำหรับประชากรวัยแรงงานนอกระบบและครัวเรือนที่มีแนวโน้มกลายเป็นครัวเรือนยากจนข้ามรุ่น โดยหน่วยจัดการเรียนรู้เหล่านี้ทำหน้าที่เป็น Change Agent ระดับชุมชน ตำบล หรืออำเภอ ผ่านการดำเนินงานใน 2 ประเภททุนคือ หน่วยจัดการเรียนรู้ทั่วไป หมายถึง หน่วยจัดการเรียนรู้ที่ “ไม่เคยได้รับทุนสนับสนุนจาก กสศ.” มาก่อน และ หน่วยจัดการเรียนรู้นวัตกรรมต่อเนื่อง หมายถึง หน่วยจัดการเรียนรู้ที่ “เคยได้รับทุนสนับสนุนในโครงการเกี่ยวกับการส่งเสริมการเรียนรู้จาก กสศ.”

โดยจุดเน้นสำคัญของการทำงานในปี 2569 คือ การทำงานกับ “คนรุ่นใหม่ในพื้นที่” ที่มีศักยภาพในการเรียนรู้หรือปรับตัว มีทักษะหรือประสบการณ์สมัยใหม่ และอาศัยอยู่ในพื้นที่หรือทำงานร่วมกับหน่วยจัดการเรียนรู้ และการเน้นการทำงานกับผู้ร่วมเรียนรู้ 2 กลุ่ม “ประชากรวัยแรงงานนอกระบบผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์หรือผู้ด้อยโอกาส” และ “ผู้ร่วมเรียนรู้ครัวเรือนยากจน” ที่มุ่งเน้นการทำงานลักษณะครัวเรือนยากจนด้วยการใช้ฐานข้อมูลครัวเรือนของแผนงานและโครงการ กสศ. ในการชี้เป้ากลุ่มเป้าหมายครอบครัวของเด็กและเยาวชนกลุ่มขาดแคลนทุนทรัพย์ของ กสศ. อาทิ ครอบครัวของเด็กและเยาวชน Thailand Zero Dropout ครอบครัวของนักเรียนทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง และครอบครัวของนักเรียนทุนเสมอภาค เป็นต้น

หลากหลายบริบทภายใต้ภารกิจเดียวกัน

สำหรับการทำงานของหน่วยจัดการเรียนรู้แต่ละประเภทจะมีรูปแบบการดำเนินงานแตกต่างกัน คือ “หน่วยจัดการเรียนรู้ทั่วไป” เป็นหน่วยงานที่ไม่เคยได้รับทุนจาก กสศ. มาก่อนและเข้ามาเป็นภาคีเครือข่ายที่จะมาร่วมยกระดับการเรียนรู้ เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตและอาชีพของคนในชุมชน โดยมีโจทย์แนวคิดและวิธีการดำเนินงานผ่าน 5 ประเด็นคุณภาพ ดังนี้

1) การส่งเสริมการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน มุ่งเน้นการวิเคราะห์ศักยภาพชุมชนและผู้ร่วมเรียนการสร้างการเรียนรู้บนฐานข้อมูล ความรู้ ทุนทางสังคม เศรษฐกิจ และทรัพยากร และการพัฒนาอย่างยั่งยืนและเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมที่ส่งผลให้ผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์หรือด้อยโอกาสมีทักษะอาชีพ รายได้ สามารถพึ่งพาตนเองได้

2) การทำงานบนฐานครัวเรือน (Household based) มุ่งเน้นการทำงานบน “ฐานครัวเรือน”เพื่อให้เข้าถึงสมาชิกในครอบครัวของนักเรียนทุนเสมอภาค ครอบครัวของเด็กและเยาวชนโนโครงการขับเคลื่อนประเทศไทยเพื่อแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาให้กลายเป็นศูนย์ (Thailand Zero Dropout) ครอบครัวนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงที่มีอายุตั้งแต่ 15 ปีบริบูรณ์ขึ้นไป โดยใช้ฐานข้อมูลของ กสศ. ในการชี้เป้า ค้นหา และคัดเลือกผู้ร่วมเรียนรู้ หรือผู้ร่วมเรียนรู้ครัวเรือนยากจน เพื่อส่งเสริมศักยภาพของครัวเรือนและชุมชนในการพึ่งพาตนเอง ผ่านการเรียนรู้การประกอบอาชีพ และการพัฒนาต่อเนื่องในระยะยาว เพื่อนำไปสู่การยกระดับคุณภาพชีวิตของครอบครัวเป้าหมายให้สามารถ “ก้าวข้ามจากภาวะความยากจนข้ามรุ่น สู่การพึ่งพาตนเองและการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง” ได้อย่างแท้จริง

3) การพัฒนาทักษะเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตและการประกอบอาชีพ 4 ด้าน ได้แก่ ทักษะพื้นฐาน ดูแลสุขภาพจิตและการดูแลครอบครัวเชิงบวก ทักษะอาชีพและการประกอบการ และทักษะบริหารและจัดการการเงิน

4) รูปแบบและวิธีการเรียนรู้ที่นำไปสู่การส่งเสริมการมีงานทำของผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์และผู้ด้อยโอกาส ด้วยรูปแบบหรือวิธีการที่เหมาะสมเพื่อส่งเสริมการประกอบอาชีพและการมีงานทำ การเพิ่มรายได้ และ

5) ความร่วมมือกับชุมชนและหน่วยงานท้องถิ่น ต้องมีพื้นที่หรือชุมชนที่ร่วมดำเนินงานและมีความร่วมมือ กับชุมชนท้องถิ่น อาทิ สภาผู้นำ หน่วยงานภาครัฐ เอกชน องค์กรชุมชน และสถานประกอบการในท้องถิ่น เพื่อสนับสนุน ให้เกิดการพัฒนาอาชีพหรือนวัตกรรมชุมชนอย่างยั่งยืน

ส่วน “หน่วยจัดการเรียนรู้นวัตกรรมต่อเนื่อง” เป็นหน่วยงานที่เคยได้รับทุนสนับสนุนในโครงการฯนำผลสำเร็จที่เกิดขึ้นจากพื้นที่เดิมหรือพื้นที่ต้นแบบมาวางแผนต่อยอด ขยายผลเพื่อยกระดับคุณภาพผลลัพธ์ของการดำเนินงาน นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ ทั้งในระดับบุคคล ระดับครอบครัว และชุมชน/พื้นที่ โดยมีโจทย์สำคัญในการพัฒนาคนและชุมชน ผ่าน 7 ประเด็นคุณภาพ คือ

1) การส่งเสริมการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน อาทิ การวิเคราะห์ชุมชนและพื้นที่เพื่อใช้เป็นฐานในการออกแบบกระบวนการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับบริบทจริง การวิเคราะห์ผู้ร่วมเรียนรู้เพื่อให้การจัดการเรียนรู้ตอบสนองต่อความต้องการที่แท้จริงของผู้ร่วมเรียนรู้ และศักยภาพและความพร้อมของหน่วยจัดการเรียนรู้นวัตกรรมต่อเนื่องเพื่อให้การดำเนินงานมีประสิทธิภาพ เกิดผลลัพธ์จริง และนำไปสู่การพัฒนาอย่างต่อเนื่องในระดับพื้นที่

2) การสร้างผู้นำและพัฒนาหน่วยจัดการเรียนรู้ให้เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง (Change Agent) ขยายสู่การสร้างแหล่งเรียนรู้และสถาบันการเรียนรู้ชุมชน

3) การขับเคลื่อนเพื่อจัดการเชิงระบบและระดับนโยบาย เชื่อมโยงต้นทุนการทำงานเดิมและยกระดับการทำงานอย่างต่อเนื่อง พร้อมจัดทำแผนพัฒนาชุมชน/ ท้องถิ่น เพื่อบูรณาการเชิงนโยบายระดับท้องถิ่นหรือจังหวัด

4) การทำงานบนฐานครัวเรือน (Household based) มุ่งเน้นการทำงานบน “ฐานครัวเรือน” เด็กและเยาวชนกลุ่มขาดแคลนทุนทรัพย์ของ กสศ.

5) การพัฒนาทักษะเพื่อคุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน 4 ด้าน

6) การสร้างรูปแบบการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น ไร้รอยต่อ นําไปสู่การมีทักษะชีวิตและอาชีพ ของประชากรวัยแรงงานนอกระบบที่เป็นผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์หรือผู้ด้อยโอกาส และครัวเรือนที่มีแนวโน้มกลายเป็นครัวเรือนยากจนข้ามรุ่น และ

7) การสร้างเครือข่ายความร่วมมือกับชุมชน/ ท้องถิ่น ทั้งในและนอกพื้นที่

กล่าวโดยสรุปคือ โครงการฯ นี้มีเป้าหมายในการสนับสนุนให้หน่วยจัดการเรียนรู้ทำหน้าที่เป็น “Change Agent” ระดับชุมชน ตำบล หรืออำเภอ ในการสร้างโอกาสการเรียนรู้ให้กับประชากรวัยแรงงานนอกระบบและครัวเรือนที่มีแนวโน้มกลายเป็นครัวเรือนยากจนข้ามรุ่น ผ่านแนวคิด “การใช้ชุมชนเป็นฐานการเรียนรู้” ที่เชื่อมโยงการเรียนรู้กับชีวิตจริง อาชีพ และรายได้ ดังนั้น หน่วยจัดการเรียนรู้หลายแห่งจึงต้องมีวิสัยทัศน์ในการพัฒนาการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน ความพร้อมด้านบุคลากร ทรัพยากร และการบริหารจัดการศักยภาพในการทำงานร่วมกับภาคีเครือข่ายในพื้นที่ รวมถึงการดึง “คนรุ่นใหม่” มาร่วมขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง เพื่อให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมต่อชีวิตของผู้ร่วมเรียนรู้ เพื่อร่วมหยุดวงจรความยากจนข้ามรุ่น